خانواده فاطمی؛ از شیوه الگوگیری تا ارکان زیست فاطمی در روزگار کنونی

به قلم حجت الاسلام محمدباقر مشکاتی، پژوهشگر سیره و تاریخ اهل بیت(ع) در روزگاری که نهاد خانواده در کانون تندباد تهاجم فرهنگی، فردگرایی افراطی و بحران معنا گرفتار آمده، بازخوانی سبک زندگی اهل بیت علیهم السلام بیش از هر زمان دیگری ضرورتی حیاتی و تمدنی یافته است. با این حال، سال هاست که مواجهه با سیره درخشان حضرت فاطمه زهرا(س) و امیرالمؤمنین(ع) در میان دو لبه یک قیچی آسیب زا گرفتار شده است؛ از سویی نگاه های متحجرانه و فرم گرا که الگوگیری را به بازتولید کالبد فیزیکی و مظاهر زیست شبه جزیره در صدر اسلام، تقلیل می دهند و ناخواسته سیره را دست نیافتنی و ناکارآمد جلوه می دهند؛ و از سوی دیگر وادادگی در برابر امواج مصرف گرایی و تجمل زدگی مدرن که ارزش های قدسی را به حاشیه می راند. برای برون رفت از این دوگانه باطل و تبدیل سیره زهرای مرضیه(س) به یک «نقشه راه عملیاتی برای زیست خانوادگی امروز»، نیازمند یک اجتهاد تمدنی و متدولوژی روشن هستیم؛ روشی که نشان دهد چگونه می توان در آپارتمان ها و دنیای دیجیتال قرن پانزدهم هجری، کانونی سرشار از آرامش، برکت، حیا، تربیت توحیدی و مجاهدت فاطمی بنا نهاد. در ادامه این یادداشت علمی، با عبور از قالب های تاریخی متغیر به اصول جاودانه، ضمن تبیین تعریف جامع خانواده فاطمی، هفت ستون اصلی این بنای مقدس و نمودهای عینی آن در جامعه امروز را بررسی می کنیم.

الگوگیری از سیره فاطمی؛ عبور از «کالبد تاریخی» به «ارزش های الهی ثابت»

نخستین پرسش و چالش جدی که در مواجهه نسل امروز با سبک زندگی اهل بیت(ع) پدید می آید، این مغالطه رایج است که: «آیا الگوگیری از خانه و خانواده حضرت زهرا(س) به معنای بازگشت به ابزارها و شرایط سخت زیستیِ 1400 سال پیش است؟» پاسخ قطعی، منفی است؛ چراکه دین خاتم برای تمام اعصار آمده و نباید قالب های تاریخی عهد کهن را با جوهره ابدی دین یکسان انگاشت. لذا در اندیشه اجتهادی و تمدنی اسلام، برای الگوگیری درست باید میان دو ساحت تفکیک قائل شد: قالب ها، ابزارها و مظاهر متغیر تاریخی: کاسه سفالی، دستاس، بَستر پشم شتر یا خانه خشت و گلی مدینه، موضوعیت قدسی و انحصاری ندارند؛ اینها بازتاب فناوری و مقتضیات زیست مادی در شبه جزیره عربستان در صدر اسلام بودند. اسلام هرگز ابزار ابتدایی یا تحمیل عسرت بر خانواده را اصالت نبخشیده است. پیامبر اعظم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) از امکانات عرفی زمانه خویش بهره می بردند و هرگاه گشایشی بود، از نعمت های الهی بیشتری استفاده می کردند. چنان که قرآن کریم (اعراف/32) نیز در ردّ هرگونه تفکر زهدزده و رهبانیت مآب، با استفهامی انکاری می فرماید: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ؛ بگو چه کسی زینت های الهی را که برای بندگانش پدید آورده و روزی های پاکیزه را حرام کرده است؟». این بیان روشن الهی اثبات می کند که زهد و ساده زیستی فاطمی هرگز به معنای محروم سازی خود از مواهب پاکیزه، نفی آراستگی یا مقابله با زیبایی نیست، بلکه نشان دهنده وارستگی از اسارت تجمل و مصرف گرایی است؛ وگرنه بهره مندی از طیبات حیات و نشاط زیستی، حق اصیل مؤمنان و بسترساز آرامش در کانون خانواده است. ارزش ها و اصول حاکم بر حیات طیبه (مظروف): آنچه جاودانه، حجت و الگو است، نظام ارزشی حاکم بر آن کانون قدسی است؛ یعنی توحیدمحوری، آرامش بخشی متقابل، ادب در کلام، قناعت، طهارت، برکت خواهی، پرهیز از تفاخر و مصرف زدگی، و انفاق به خلق و مانند اینها. در این جهت فرمول کاربردی برای جامعه امروز؛ بهره مندی عقلانی از ابزار و امکانات روز بر پایه عرف شایسته جامعه، منهای تبرّج، تجمل پرستی، اسراف و وابستگی روحی است. خانواده فاطمی امروز، در آپارتمان مدرن و مجهز زیست می کند، از خودرو و ابزارهای ارتباطی روز بهره می گیرد؛ اما اشیاء و وسایل زندگی را ابزار خدمت و راحتی می داند، نه معیار شأن، تفاخر و هویت انسانی. اسیر مدگراییِ بیمارگونه، چشم وهم چشمی و اشرافیت خانمان سوز نمی شود. و افزایش رفاه مادی، روح همدلی و مواسات، غیرت دینی و دغدغه مندی اجتماعی را در آن خاموش نمی کند. بنابراین، پیشرفت فناوری و تغییر کالبد زمانه هرگز مانع تحقق الگوی فاطمی نیست؛ آزمونی است برای اینکه نشان دهیم چگونه می توان در قلب مدرنیته و با مدرن ترین ابزارها، مؤمنانه و پیراسته از طغیان ماده زیست و روح توحیدی آن خانه نورانی را در زمانه حاضر متجلی ساخت.

تعریف «خانواده فاطمی»

بر پایه این روش شناسی دقیق اجتهادی، خانواده فاطمی را می توان چنین تعریف کرد: «خانواده فاطمی، نهادی مقدس، آرامش بخش، تکلیف محور و مأموریت گرا بر پایه آموزه ‎های قرآنی «توحید» و «ولایت» است؛ که در آن زن و شوهر با پیوند عمیق عاطفی و هم سنگری ایمانی، محیطی سرشار از کرامت، نشاط و معنویت برای پرورش نسلی پاک، عادل و بصیر می سازند و کانون خانه را به سنگری برای خدمت به بندگان خدا و پیشرفت جامعه اسلامی تبدیل می کنند.» خانواده فاطمی، جزیره ای محبوس در حصار رفاه زدگی و خودخواهی های فردی نیست؛ کانونی زنده است که از معنویت و آرامش درونی آغاز می شود و به مسئولیت اجتماعی و تمدنی امتداد می یابد. در این تعبیر، خانواده یک فضای بندگی و میدان جهاد مشترک است؛ کانونی که اضلاع درونی آن با اکسیر محبت و کرامت به هم تنیده و دیوار بیرونی آن معطوف به یاری جبهه حق و جریان سازی توحیدی در تاریخ است.

ارکان هفت گانه خانواده فاطمی در جامعه امروز

برای اینکه این تعریف از ساحت یک آرمان نظری خارج شده و به نقشه ای عملیاتی در زیست خانوادگی تبدیل شود، نیازمند شناسایی پایه های آن هستیم. این ارکان هفت گانه، همچون هفت ستون اصلی یک عمارت ایمانی عمل می کنند که تعادل روانی، تعالی اخلاقی و بالندگی اجتماعی خانواده را تضمین می نمایند: رکن اول: رکن غایی و هویتی؛ توحیدمحوری و جهت گیری ولایی خانه فاطمی قبل از هر چیز «قبله و جهت» دارد. دخل وخرج ها، معاشرت ها و تربیت فرزند با این معیار سنجیده می شود: «آیا این رفتار، مرضیّ خدا و ولیّ اوست؟» این رکن هویتی موجب می شود تا خانواده از روزمرگی و پوچی نجات یابد و تمام اراده ها در مدار نصرت امام حق و نیل به سعادت ابدی همسو گردند. خانه ای که لقمه حلال، حیا، التزام عملی به فرامین ولیّ جامعه و اهتمام به اقامه نماز، خط قرمز آن است و اسیر زیست خنثی یا سکولار نمی شود. نمود بارز آن در نظم دهی به برنامه های خانه بر محور اوقات نماز، حساسیت نسبت به طهارت مال و پیوند دادن عاطفه فرزندان با ولایت و امامت است. در چنین کانونی، «توحید» قطب نمای زندگی و تصمیم گیری های حیاتی و تعیین کننده سبک زندگی است. رکن دوم: رکن عاطفی و روانی؛ آرامش، مودت و کلام کریمانه خانه فاطمی، میدان تنازع قدرت یا تخلیه خستگی های بیرون نیست؛ مهد آرامش متقابل است. امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «وَلَقَدْ کُنْتُ أَنْظُرُ إِلَیْهَا فَتَنْکَشِفُ عَنِّی الْهُمُومُ وَ الْأَحْزَانُ» (هرگاه به فاطمه می نگریستم، غم ها و اندوه ها از دلم رخت برمی بست). خانه جایگاهی است برای ترمیم فرسایش های روحی ناشی از کنش ها و فعالیت های بیرونی تا تنش ها به درون کشیده نشوند و پیوند زوجین بر مهر بی پیرایه بنا شود. نامیدن یکدیگر با تعابیر محترمانه و مهرآمیز، حل تعارضات با گفت وگوی صبورانه، شنیدن فعال و پرهیز از سرکوفت، طعنه و تحقیر نمود عینی آن در زندگی های امروزی است. تجلی این رکن در ابراز محبت آشکار والدین پیش چشم فرزندان، بدرقه و استقبال پرمهر، و حاکمیت آرامش کلامی در هنگام بحران های روزمره است. این آرامش معنوی و اصیل، سپری پولادین در برابر اضطراب های جهان مدرن است که روان اعضای خانواده را از گزند خستگی های فرساینده مصون می دارد. رکن سوم: رکن اقتصادی و زیستی؛ قناعت، تعادل و برکت محوری در مکتب فاطمی، ارزش زندگی به میزان انباشت کالا در خانه نیست؛ به میزان برکت و صفا در گذران زندگی است. ساده زیستی به معنای فلاکت نیست؛ سبک باری در مسیر رشد و پرهیز از مسابقه تباه کننده تجملات است. قناعت در این نگاه، نوعی استقلال روحی و تمرکز بر داشته های اصیل است تا آسایش واقعی فدای توهمات رفاهی و حرص پایان ناپذیر نشود. ایستادگی در برابر مصرف زدگی تحمیلی فضای مجازی؛ تفکیک نیازهای واقعی از نیازهای کاذب؛ مدیریت هوشمندانه دخل وخرج با حفظ عزت نفس و آرامش روانی اعضای خانواده، در این راستا تعریف می شود. و نمود عینی آن پرهیز از مصرف گرایی و خریدهای وسواسی و چشم وهم چشمی های فامیلی است که آرامش خانواده را فدای رقابت در لوازم و تشریفات مادی نمی کند. ثمره این تعادل، رهایی از اضطراب بی پایان معیشت و دستیابی به فراغت ذهنی برای معنویت و عبادت، تفکر و لذت بردن از پیوندهای اصیل خانوادگی است. رکن چهارم: رکن تربیتی و نسلی؛ مهندسی کرامت، حیا و تربیت الهی در فرهنگ فاطمی فرزند، کالایی برای فخرفروشی یا ابزاری برای تحقق آرزوهای جامانده والدین نیست؛ امانتی الهی است که باید با تکریم شخصیت، محبت ملموس، بازی هدفمند و تقدم رفتار بر گفتار تربیت شود. تربیت فاطمی به معنای به رسمیت شناختن شأن والای کودک و ایجاد بستری امن است تا فضائل اخلاقی به صورت تجربی و غیرمستقیم در جان او بنشیند. نمود عینی آن؛ اولویت دادن به رشد اخلاقی و تاب آوری فرزندان، پرهیز از تبعیض عاطفی میان کودکان، هم بازی شدن با فرزند و ساختن خاطرات شیرین معنوی در محیط خانه است. تجلی این روش، مشورت با فرزندان، اختصاص وقت کیفی برای شنیدن حرف های آنان و پاسداشت حریم عفاف و ادب در رفتارهای خانگی است. در این شیوه، خانه پیش از آنکه محلی برای امر و نهی های مکرر باشد، کارگاه عملی مکارم اخلاق و جلوه گاه احترام متقابل است. رکن پنجم: رکن اجتماعی و آرمانی؛ مسئولیت اجتماعی و ایثار خانه فاطمی دیوارهای بسته و نفوذناپذیر در برابر رنج های امت ندارد. سوره مبارکه انسان («وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً ؛ و غذای خود را با اینکه به آن علاقه و نیاز دارند، به مسکین و یتیم و اسیر می بخشند ») تابلوی تمام عیار این دغدغه مندی است. باتوجه به شان نزول و پیام این آیه در ساحت خانواده، این رویداد نشان می دهد که مواسات و انفاق در سیره اهل بیت(ع)، یک عمل فردی و مجزا نبود؛ در واقع یک تصمیم و ایثار هماهنگ خانوادگی بود؛ کانون مقدسی که در اوج نیاز و گرسنگی، تمام ارکان خانه از پدر و مادر تا فرزندان خردسال، هم دلانه سفره خود را به جامعه نیازمند پیوند می زنند. الگویی بی بدیل از پویش همدلی و مواسات خانوادگی که اثبات می کند آرامش درون خانه هرگز جدای از آلام جامعه اسلامی تعریف نمی شود این نگاه ایثارگرانه نشان می دهد خانواده مسلمان کانون همبستگی با امت است و پیش از آسایش خود، به التیام دردهای جامعه و یاری مظلومان می اندیشد. نمود امروزین آن؛ حضور فعال خانواده در مواسات مؤمنانه و امداد به مظلومان، دغدغه مندی نسبت به گره های زندگی همسایگان و بستگان، تربیت فرزندی که درد جامعه و امت را درد خود بداند و دنبال کند. مصداق ملموس آن تخصیص سهمی از درآمد برای انفاق، گره گشایی خانوادگی از مشکلات فامیل، و موضع گیری بصیرانه و همدلانه در حوادث جهان اسلام است. خانواده با این وسعت دید، از پیله تنگ انزوا خارج می شود و فرزندان در متن این همیاری و مواسات، درس غیرت دینی و زیست شرافتمندانه را می آموزند. رکن ششم: رکن مدیریتی و تقسیم کار؛ مدیریت و تدبیر منزل در هندسه خانواده فاطمی، خانه یک فضای ایستا و بی تحرک نیست؛ یک سنگر فرهنگی و تمدنی است که اداره آن نیازمند مدیریتی حکیمانه است. در سیره این خاندان نورانی، تقسیم کار در زندگی، یک انتخاب آگاهانه و راهبردی بود. هنگامی که پیامبر اکرم(ص) میان امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا(س) داوری کردند و کارهای داخل خانه را به حضرت صدیقه طاهره(س) و کارهای بیرون را به حضرت امام علی(ع) واگذار نمودند، حضرت زهرا(س) با شادمانی فرمودند: «فَلَا یَعْلَمُ مَا دَخَلَ عَلَیَّ مِنَ السُّرُورِ إِلَّا اللَّهُ بإِکْفَائِی رَسُولُ اللَّهِ تَحَمُّلَ رِقَاب الرِّجَالِ»؛ «خدا می داند که چقدر خوشحال شدم که رسول خدا مرا از برخورد با مردان نامحرم رهانید». این روایت، خانه داری را از یک فعالیت خدماتی به یک مدیریت فعال و همسان یا فراتر از اشتغال در بیرون از خانه، ارتقا می دهد؛ جایگاهی که در آن، بانوی خانه با تدبیر خود، محیط رشد فرزندان و آرامش همسر را طراحی و مدیریت می کند. در زندگی های امروزی، این الگو باید اصل و مبنا قرار گیرد؛ نه به معنای ناتوانی؛ به معنای انتخاب آگاهانه برای حفظ کیان خانواده. زن تراز فاطمی با درک این واقعیت که خانه، کانون اصلی تربیت نسل و آرامش جامعه است، اولویت خود را بر محور تدبیر منزل قرار می دهد. تقسیم وظایف در خانواده فاطمی بر پایه حکمت و توافق زوجین برای رشد و بهره وری تنظیم می شود؛ جایی که زن با انتخاب آگاهانه این جایگاه، محور انسجام خانواده و مدیریت عواطف و تربیت می شود. چرا که زن با این مدیریت راهبردی، علاوه بر خانواده، جامعه را از درون همین خانه، مدیریت می کند و می سازد. رکن هفتم: رکن زیست عفیفانه؛ حریم داری، کنشگری اجتماعی زیست فاطمی بدون «حیا» و «عفاف»، ناقص و بی معنا است. حیا در فرهنگ فاطمی، محدود به یک پوشش ظاهری نیست؛ مراعاتی شرعی، اخلاقی و حریم داری درونی و بیرونی است که تمام شئون و ابعاد زندگی را پوشش می دهد. در روایت فاطمی تصریح شده است که اوجِ کمال زن، در این است که «نه نامحرمی را بنگرد و نه نامحرم او را ببیند» ؛ «خیرٌ للنّساء أن لا یرین الرجال و لا یراهنَّ الرجال». این حریم داری حداکثری، چنان است که بانو حضرت زهرا(س) در مواجهه با فرد نابینا، خود را می پوشانند و در پاسخ به پرسش چراییِ آن، می فرمایند: «اگر او مرا نمی بیند، من که او را می بینم». این کلام نورانی، ترسیم گر الگوی عفاف فعال است. اینجا حیا محدودیت تحمیلی نیست؛ نوعی قدرت انتخاب است. حضرت زهرا (س) با این فرمایش و سیره عملی، به زن مسلمان می آموزند که حریم وجودی خویش را چنان گران سنگ بداند که حتی در نبود نگاه مخاطب نیز، عزت نفس و وقار خود را در عالی ترین مرتبه حفظ کند. در واقع، این روایت بیانگر یک فلسفه ی حریم داری است؛ یعنی حیاء و عفاف فاطمی، پیش از آنکه ناظر به نگاه دیگران باشد، برخاسته از انضباط درونی و شرافت ذاتی است. این گونه نیست که زن خود را پنهان کند تا دیده نشود، بلکه خود را مصون می دارد تا گوهر وجودش، بی هزینه و ارزان به دست نگاه های بیگانه نیفتد. این حریم داری، قوام بخش آرامشِ خانواده است؛ چرا که وقتی زن، حریم چشمان و جان خود را این چنین پاس بدارد، آنگاه خانه علاوه بر سکونتگاه، حرم امنی می شود که در آن، پاکی نسل و طهارت کانون خانواده در بالاترین سطح تضمین می گردد. این رکن اما به هیچ روی به معنای انزوای اجتماعی نیست؛ از نگاه تمدنی، نهاد خانواده سلول بنیادین جامعه اسلامی است و از همین رو، خانه داری و تدبیر امور منزل توسط بانوی فاطمی، نه یک امر شخصی، که عالی ترین نوع کنشگری اجتماعی محسوب می شود. بر این مبنا، معیار کنشگری در خانواده فاطمی، حضور فیزیکی زن در معابر یا اشتغال بیرونی نیست، بلکه اثرگذاری اجتماعی ملاک است؛ چه بسا بانویی که در قامت مادری و مدیریت خانه، کنشگری راهبردی دارد و در مقابل، زنی که در متن اجتماع حضور دارد اما از اثرگذاری تمدنی و عفیفانه تهی است. البته در خانواده فاطمی«ضرورت» حکم فرماست؛ حضور فیزیکی در جامعه، چنانچه با حفاظ عفاف و حجاب همراه باشد نه تنها مانعی ندارد، که در بزنگاه های ضرورت، به تکلیفی واجب بدل می شود. همان طور که حضرت صدیقه طاهره(س) برای دفاع از ولایت به مسجد رفتند و خطبه خواندند؛ و به تأسی از ایشان، حضرت زینب کبری(س) و حضرت فاطمه معصومه(س) با حضور افشاگرانه و تبیین گرانه خود در عرصه های سیاسی و اجتماعی، حماسه آفریدند. بنابراین، زیست عفیفانه به معنای فعالیت مسئولانه در زمان نیاز است؛ خانواده فاطمی در آرامش خانه، سنگر تربیت را محکم نگه می دارد و هرگاه کیان دین و ولایت در خطر افتد، با عفاف و غیرت فاطمی، به دفاع از ارزش ها و دین خدا برمی خیزد.

ضرورت بازآفرینی خانواده فاطمی

حاصل سخن آنکه؛ «خانواده فاطمی» یک آرمان شهر دوردست، دست نیافتنی یا محصور در گذشته های دور نیست؛ یک «منظومه زیستی زنده، پویا و همه زمانی» است که قابلیت پیاده سازی در متن تحولات معاصر را دارد. هنگامی که حقیقت الگوگیری را از بند ابزارهای تاریخی رها کنیم و روح ولایت مداری، آرامش معنوی، برکت خواهی، حیا و ایثار را بر تاروپود روابط خانوادگی حاکم سازیم، خانه به کانون امنی تبدیل می شود که در آن خستگی های دنیای پرهیاهوی امروز ذوب می گردد و نسل آینده در سایه امنیت روانی و کرامت ایمانی بالنده می شود. امروز در مصاف تمدنی با جبهه باطل، هر خانه ای که بر این مدار فاطمی مهندسی شود، در حقیقت یک سنگر دفاع از کیان تشیع و فرهنگ اصیل اسلامی است. رسالت امروز ما بازخوانی نرم افزار مدیریت خانه بر مدار سیره اهل بیت (ع) است، نه توقف در سخت افزارهای زیستی گذشته و نه متاثر از الگوهای شرقی و غربزدگی. بنابراین، بازآفرینی خانواده فاطمی، ضرورتی راهبردی برای حفظ هویت دینی و تمدنی و صیانت از سرمایه های معنوی جامعه اسلامی است. از همین رو، این ارکان هفت گانه صرفا سرفصل هایی برای گفتگو نیستند؛ هر یک نیازمند واکاوی میدانی و مهارت افزایی عملی در متن زندگی روزمره همسران و والدین می باشند؛ افقی که بایستی با تمرکز بر الگوی آرامش همسران، منظومه فرزندپروری کریمانه و نقش آفرینی اجتماعی خانه در امتداد قاعده الجار ثم الدار و نیز الگوی تمدنی تدبیر منزل و تقسیم کار و عفاف فعال، و حضور تمدن ساز زن در بزنگاه های تاریخ به تفصیل بازشناسی و تبیین شود. در این افق روشن و در امتداد مطالبات «بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی»، تجلی این هفت رکن، عینیت بخش «الگوی سوم زن مسلمان» است؛ الگویی که نه زن شرقیِ منفعل و در حاشیه تاریخ است و نه زن غربیِ ابزارانگاشته شده در مسلخ سرمایه داری و لذت جویی، بلکه بانویی عفیف، بصیر، محور کانون خانواده و پیشران در مسئولیت های اجتماعی و تمدنی است. بی تردید، بازیابی و استقرار این هندسه نورانی در کالبد جامعه اسلامی، زیربنای تحقق «تمدن نوین اسلامی» و برداشتن گامی عینی، راسخ و سرنوشت ساز در مسیر آماده سازی جهان برای عصر طلایی ظهور حضرت مهدی موعود (عج) خواهد بود. منبع: پایگاه خبری حرم حضرت معصومه(س)  انتهای پیام